Blogs cinebel.be
cinebel.be | Créer un Blog | Avertir le modérateur

17-10-10

Illégal: pijn als pasmunt

illégal.jpgIn de openingsscènes van Illégal drinkt Tania zich Russische moed in. Ze vluchtte – met haar zoontje maar zonder papieren – naar België. Tania bezat zich niet om de pijn van het verleden te vergeten, maar de pijn die komt. Want even later brandt ze met een strijkijzer haar vingerafdrukken weg. Het is het begin van haar reis in de illegaliteit. Het begin ook van een film die pijn als pasmunt gebruikt om onze sympathie voor vluchtelingen af te kopen.


Acht jaar na het wegschroeien van haar identiteit, is Tania (een rol van Anne Coesens) ingeburgerd in ons landje. Ze praat vloeiend Frans, en staat erop dat ook haar zoontje zijn Russische moedertaal verloochent. 's Avonds houdt ze als schoonmaakster de gangen van kantoren schoon. Maar als ze overdag de straten afdweilt is ze altijd op haar hoede: de angst om opgepakt te worden kan je niet wegbranden.

Die angst blijkt gerechtvaardigd. Op de verjaardag van haar puberende zoontje wordt ze van straat geplukt door twee agenten in burger. Haar zoontje kan ontkomen, zij komt in een gesloten asielcentrum terecht. Tania houdt zich krampachtig vast aan de weinige wapens die ze heeft om niet uitgewezen te worden. Ze geeft geen naam en geen krimp, in de hoop weer te kunnen verdwijnen in de plooien van de Belgische maatschappij. Maar tergend traag verliezen haar vingers de grip op die hoop, en komt ze dichter bij uitwijzing.

De vorige paragraaf had ook de korte inhoud van een documentaire kunnen zijn. Want het is een verhaal zoals er zich dagelijks in de asielcentra van ons land afspelen. Toch koos de Waalse regisseur Olivier Masset-Depasse bewust voor een fictiefilm om deze problematiek aan de kaak te stellen. Omdat hij, volgens eigen zeggen, "nul en documentaires" is. Maar ook omdat hij met een dramatische langspeelfilm dichter bij de emotie hoopt te komen dan met de analytische reflexiviteit van een documentaire. Het is een verantwoord streven, recht uit het hart van deze oprechte filmmaker.

Ironisch genoeg zijn het net de filmische verhaaltechnieken waardoor deze prent aan kracht inboet. Masset-Depasse vervalt herhaaldelijk in clichés uit de genrecinema. Er zijn harde ondervragingen waarbij Tania verzeild lijkt in een doordeweekse politiefilm. De passages in het asielcentrum klinken vaak als echo's van scènes die we al een dozijn keer zagen in gevangenisfilms. En zelfs al liggen die clichés misschien erg dicht tegen de waarheid, ze zijn verbrand.

Omdat die verhalende sjablonen al zo vaak gebruikt werden in commerciële films, hebben ze hun kracht verloren. Het zijn narratieve technieken die contraproductief zijn in deze sociaalvoelende prent. Illégal wil met beide voeten stevig in de realiteit staan, en is daarom niet gediend van de clichés uit de fictiefilm. Het is de ironie van de cinema: op het moment dat je clichés het hardst nodig hebt, zijn ze uitgewerkt.

Tania smeedt in het asielcentrum banden met een drietal andere vrouwen. Een latino vluchtelinge met een jong dochtertje houdt haar de spiegel van haar eigen situatie voor. Een Afrikaanse vluchtelinge blijft zich met alle macht verzetten tegen uitwijzing, en draagt daar ook de fysieke sporen van. Ten slotte is er de blanke bewaakster die zich het lot van Tania aantrekt. Wanneer ze peilt naar Tania's verleden, gaat het hoofdpersonage met haar in de clinch. "Wil je misschien weten of ik genoeg geleden heb om in je land te mogen blijven?" snauwt Tania haar toe. Het is de langst resonerende repliek van de film.

Is menselijk leed de valuta waarmee wij ons mededogen laten betalen? Dat suggereert Tania. Pas als vluchtelingen genoeg littekens hebben op lijf en ziel, pas dan hebben ze hun verlengd verblijf in ons land verdiend.

Het is een pijnlijk inzicht in ons eigen onvermogen om mededogen te voelen om principiële redenen. De medemenselijkheid van vluchtelingen. Hun vrijheid van beweging. Hun legitieme aanspraak op geluk, op werk of opleiding, op zelfontplooiing. Hun recht op hoop. Het zijn mooie principes, die ons echter zelden tot actie aanzetten. Pas als de hoop van een vluchtelinge gesmoord wordt in een kussentje op een vliegtuig komen we in opstand.

Illegalen moeten bloedgeld betalen voor onze sympathie. Het is het meest schrijnende punt dat Illégal maakt. Maar de film maakt dat punt op een problematische manier. Want de tactiek die de prent hanteert, bezondigt zich aan hetzelfde principe.

Hoe wil de film onze sympathie voor Tania en haar lotgenotes winnen? Met scènes waarin haar lijf en leden gecompromitteerd worden. De zelfmutilatie aan het begin van de film. Grof mentaal geweld in de ondervragingen van de politie. Fysiek geweld ook: eerst Tania's Afrikaanse vriendin, en daarna zijzelf, belanden in het ziekenhuis na doortastend optreden van de ordediensten. Met elke gebroken rib stijgt de verontwaardiging van de kijker. Terecht, deze agressie is onaanvaardbaar. Maar ook de film zelf gebruikt dus pijn als pasmunt om de empathie van de kijker te kopen. Ook de film slaagt er niet in om ons op de barricades te krijgen om eenvoudige, medemenselijke redenen.

Meer nog dan een kritiek op de film (die het hart echt wel op de juiste plaats draagt), is dit een commentaar op de tekortkomingen van de kijker. Van onszelf, van mijzelf. Moeten we echt bloed zien om ons hart sneller te laten slaan? Die vraag kunnen we niet blijven ontvluchten.

David Verdeure
ElaN Filmavonden

ElaN Filmavonden vertoonde Illégal in avant-première op 4 oktober in TheRoxyTheatre in Koersel. Op het voorbije Filmfestival van Cannes sprak de filmclub met regisseur Olivier Masset-Depasse. U vindt het filmpje terug op www.elanfilmavonden.be

 

 

 

De commentaren zijn gesloten.